De beschaving volgens Arjo Klamer
Nederlanders besteden nog maar een klein deel van het budget aan voedsel. Huis, kleding en reizen zijn de grote uitgavenposten. We consumeren dan ook niet om het consumeren maar om iets anders te realiseren, zegt Arjo Klamer, hoogleraar economie van kunst en cultuur.
"Wie naar de ecologische slager gaat en niet vliegt maar de trein neemt wil iets vertellen aan de wereld."
In het kielzog van Amerika, de vrijhandelsnatie bij uitstek, wordt in Nederland volop geprivatiseerd en geliberaliseerd. De energiesector ging commercieel, de spoorwegen werden zelfstandig en de landbouw groeide uit tot agrobusiness.
"We doen in Nederland ons best zo Amerikaans mogelijk te worden", zegt Arjo Klamer. De econoom kan het weten.
Hij woonde en werkte jarenlang in Amerika en ziet zo z'n beperkingen aan het Nederlandse streven.
"Wat men onderschat is dat in Amerika sociale waarden worden gekoesterd. Als je in Amerika ergens komt wonen dan ga je nadenken hoe je kan bijdragen aan de gemeenschap. Terwijl Nederland de kant opgaat van het survival of the fittest, van het sterk individualistische carrière maken, geld verdienen en minder zorgzaam zijn."
Alles draait om geld?
"Als mens vinden we bepaalde waarden belangrijk en daar geven we als consument uitdrukking aan. Tegenwoordig zijn voor veel Nederlanders economische waarden het belangrijkst. Mensen worden beoordeeld op het vermogen om inkomen te genereren. En wie het goed lukt, denkt als consument na over welk huis of welk jacht men kan kopen en welke auto bij de status past. Maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen door je eens af te vragen hoe je iets terug kunt doen voor de samenleving met al dat geld wat je verdient is niet aan de orde. De mensen kiezen in het extreme voor geld."
Maar er is meer?
"Ja. Consumeren is ook een belangrijk middel om sociale waarden mee uit te drukken. Ecologisch consumeren bijvoorbeeld doe je met redenen. Je wilt iets van jezelf laten zien aan de omgeving en jezelf sociaal anders positioneren. Je ziet het op middelbare scholen. Jongeren zeggen tegen elkaar: 'Eet jij geen vlees van de groene slager? Dat vind ik helemaal niet zo leuk'.
En dan zijn er nog mensen die met hun consumptiegedrag culturele waarden uitdrukken. Die kiezen voor spiritualiteit, creativiteit, natuur, liefde. Sommigen zoeken het in extremen. De meeste mensen zoeken een balans tussen de verschillende waarden, hoewel ik niet denk dat we ooit een evenwicht zullen vinden. We zijn daar als mens niet op ingesteld."
U zegt: Als een van de waarden te weinig aandacht krijgt, krijgt die waarde na verloop van tijd automatisch meer aandacht, om het tekort te compenseren.
"Ja. Je ziet het ook in bedrijven. De topman van Ahold roept dat bedrijven er niet alleen zijn voor de aandeelhouders maar dat ze er ook zijn voor het welzijn van de maatschappij. Natuurlijk roept hij dat. Vandaag de dag zijn aandeelhouders vaak belangijker dan de mensen die acht uur per dag hun energie in het bedrijf steken. Langzaamaan zie je dat bedrijven zich gaan realiseren dat ze niet zo een-dimensionaal bezig kunnen zijn. Een bedrijf dat duurzaam wil zijn moet zich realiseren
dat een bedrijf een maatschappelijke organisatie is. En dat sociale waarden belangrijk zijn. De neiging tot compensatie zie je overigens ook in de samenleving als geheel. In de jaren zeventig hadden we de zorgzame samenleving en concentreerden wij ons op de sociale waarden. Of het allemaal financieel wel haalbaar was, vonden we niet zo'n belangrijke vraag. Nu zie je dat juist het economische erg belangrijk is en sociale en culturele waarden nauwelijks aan bod komen. Ik sluit me aan bij mensen die vinden dat we lijden aan materiële verrijking en spirituele verarming."
Toch staan er mensen op om iets te doen. Kijk naar de vele manifesten die de afgelopen tijd verschenen. U bent zelf een van de ondertekenaars van het manifest Stop de uitverkoop van de beschaving.
"Ons manifest, de niet-winkeldag, het Manifest voor het houden van vee, het Belgische Manifeest - het zijn initiatieven die aangeven dat er teveel nadruk ligt op het economische. We worden afgerekend op wat we verdienen en wat we consumeren. Dat gaat ten koste van wat moeilijk gemeten kan worden zoals natuur, welzijn en zorg. Wat van waarde is maar niet gemeten kan worden moet hergewaardeerd worden. We moeten als samenleving erkennen dat we geen BV Nederland willen zijn, omdat milieu, vervoer, onderwijs en tal van andere zaken niet alleen in termen van efficiëntie en winst kunnen worden uitgedrukt."
Moet de overheid de initiatieven oppakken?
"De overheid loopt achter de feiten aan. En dat hoort ook zo. Tegenwoordig zijn internationale bedrijven heel machtig. Zij 'gijzelen' nationale regeringen omdat die net zo denken als de internationale bedrijven. Ook de Nederlandse overheid is er van overtuigd dat we mee moeten in de vaart der volkeren en de internationale concurrentie aan moeten gaan. De enorme macht van multinationals roept weerstand op. Jongeren die zich verzetten tegen globalisering verstoren massaal de topontmoetingen van de rijke industrielanden. Toppen moeten verlegd worden, verkort worden, naar afgelegen plekken verplaatst worden. Vrijhandelsorganisaties en multinationals bedenken dat ze toch niet zo oppermachtig zijn als ze altijd hadden gedacht. De jongelui die fanatiek te keer gaan op de topconferenties dat zijn pioniers.
Politici moeten gaan bevestigen wat er gebeurt. Maar eerst moet een kritische massa gegenereerd worden. Kritisch Consumeren moet niet door enkele duizenden maar door honderdduizenden mensen worden gelezen. Tot we op een gegeven moment gaan zeggen: leuk om te kopen in de supermarkt, maar zo worden we niet gelukkig."
Volgens u worden op termijn economische waarden weer verruild voor sociale en culturele waarden. U bent positief gestemd?
"Natuurlijk wordt er enorm veel schade aangericht door grote bedrijven. Het is krankzinnig wat er gebeurt. Maar ook grote bedrijven kunnen geschaad worden. Shell via Brent Spar, Exxon via Valdez. Dan blijken plotseling niet de politiek of de economie maar juist sociale en culturele processen heel machtig te zijn. Dus ik ben niet zo pessimistisch. Soms zijn mensen stom, kortzichtig, op geld gefocust. Maar op een gegeven ogenblik komen mensen erachter dat er nog andere waarden zijn en dan veranderen ze."
