Hoe een nee tegen het referendum een positieve stem kan zijn
door Arjo Klamer en Laurent J.G. van der Maesen
Leeuwarder-courant, May 2005
cat: Dutch; columns
Het is een bijzondere kans die het Nederlandse parlement de Nederlandse burgers heeft gegeven om zich eindelijk na ruim een halve eeuw Europees beleid uit te spreken over dat beleid. Want dat is de grondwet die voor ons ligt: een verzameling verdragen, afspraken en regelingen die in de loop van de tijd vastgesteld zijn, plus wat extra. De vraag is nu aan ons: wat zeggen we. Zeggen we ja tegen dit Europees beleid. Of zeggen we nee.
Veel Nederlanders geven aan moeite te hebben met hun stem. Of blijven ongeïnteresseerd. Of zijn verontwaardigd over wat er vanuit Brussel op hen afkomt. Daarmee geven ze aan hoe riskant de tot nu toe gevolgde strategie om ingrijpende besluiten als de invoering van de euro en de uitbreiding met 10 Oost-Europese landen buiten de burgers om te nemen. Tot nu toe hebben de bestuurders en de vertegenwoordigers de burgers sussend toegesproken. Het kwam allemaal wel goed daar in Europa. De sussende woorden zijn inmiddels dreigend geworden. "Als jullie nee zeggen," volgen economische achteruitgang, isolement, en uiteindelijk oorlog." Erg overtuigend is die strategie niet. Net als bij de referenda over de stadsprovincies een aantal jaren geleden dreigt het politieke establishment een nederlaag te leiden. Dat geeft te denken hoe representatief de Nederlandse democratie wel is.
Het moet gezegd worden dat dit referendum uit de lucht is komen vallen. In Zwitserland zijn referenda de orde van de dag. De Zwitsers weten daarom hoe met dit krachtige democratische instrument om te gaan. De Denen weten het na een aantal referenda over Europa inmiddels ook. De Nederlanders moeten er nog aan wennen. Nu is de kans groot dat om allerlei oneigenlijke redenen voor en tegen gestemd wordt. Hadden we eerder referenda over de euro en de uitbreiding gestemd dan zou de discussie zich beter hebben kunnen focussen. Was dit referendum er niet geweest, dan hadden we deze discussie niet gehad.
Waarom dan voor of tegen het referendum zijn? Vindt u dat vorming van deze Europese politieke unie een goede zaak is, dan heeft u goede reden om voor deze grondwet te stemmen. Al laten de verbeteringen in de formele procedures te wensen over, het zijn verbeteringen. Het is mogelijk te soebatten over de al dan niet kleiner wordende macht van kleine landen, de wenselijkheid van een gemeenschappelijk leger, de al dan niet grotere wordende macht van het Europees parlement, de hardheid van het stabiliteitspact en dat soort zaken. U kunt misschien vinden dat deze grondwet niet ver genoeg gaat, dat de politieke integratie veel verder moet. Ideaal is zo'n overeenkomst tussen 25 partijen nooit. Ja dus.
Nu het nee. Luister je naar de ja-campagne dan ga je denken dat een nee stem reactionair is en rampzalig voor Europa en Nederland. Alsof een alternatief ondenkbaar is. Dat zou al te denken moeten geven. Is Europa dan een trein die maar één richting op kan? Is het steeds deze stap of geen stap? Je krijgt het gevoel of deze grondwet er hoe dan ook moet komen. Er is geen keuze. Maar dat kan niet. Krijgt u het ook zo benauwd? Alsof we niet vrij zijn te kiezen. Maar natuurlijk zijn er alternatieven. Natuurlijk is het mogelijk anders te denken over de wenselijke samenleving. Doen we dat dan zou wel eens kunnen blijken dat de koers die de bestuurders met Europa varen, niet de gewenste is en dat u en ik dat kunnen aangeven door nee te stemmen in dit referendum.
Nee zeggen tegen het referendum kan om allerlei goede en minder goede redenen. Omdat de grondwet ook de monetaire constructie met de euro bevat kunt u tegen stemmen omdat u ontevreden bent met de euro. Dat kunt u ook als u bezwaar maakt tegen het vooropstellen van de vrije markt en het vrije verkeer van kapitaal. In het strenge monetaire beleid dat in deze grondwet vastgelegd wordt (wie heeft dan kunnen bedenken?) kunt u de voorwaarden zien van de afbraak van sociale voorzieningen (vanwege de bezuinigingen die een dergelijk beleid afdwingen). Heeft u daar moeite mee, dan heeft u weer een reden om tegen te stemmen. Dat zijn allemaal goede redenen. De vraag blijft dan wel wat we dan met dat Europa willen, maar u heeft uw vertegenwoordigers in ieder geval duidelijk gemaakt oneens te zijn met het gevoerde beleid.
Mijn redenen om tegen te stemmen hebben te maken met een andere voorstelling van de gewenste samenleving. In de nu voorgestelde constructie zie ik verwording van een droom in een nachtmerrie. Wil ik een samenleving die democratisch en sociaal sterker wordt, in deze constructie zie ik eerder een verdere ondermijning van democratische en sociale waarden. Ik voel me tegenover deze Europese constructie zoals ik me voel tegenover die grote scholen. De bedoelingen waren goed, de kleine scholen zouden na in die grote scholen opgegaan zijn, hun eigen identiteit behouden, maar de grote school wordt desalniettemin een bestuurlijke en bureaucratische nachtmerrie. Mijn pleidooi gaat over de menselijke maat, over een samenleving die leefbaar is. Dit Europa wordt veel te groot om een vitale democratie te kunnen realiseren. Het heeft geen demos. De verscheidenheid is een feit, de beweerde eenheid schijn. De politieke eenheid forceren terwijl de burgers niet mee groeien in de constructie is een groot gevaar. Zoals zoveel Fransen, Nederlanders, Denen en Engelsen nu aangeven.
Het moet over versterking van de democratie gaan en niet over verdere verzwakking zoals met deze grondwet gaat gebeuren. Let wel: een echte democratie is meer dan een instelling als een parlement. Een echte democratie leeft, betrekt de burgers bij het politieke proces. Een echte democratie bestaat bij de gratie van een demos, van mensen die zich wezenlijk met elkaar verbonden zijn, in voortdurende discussie met elkaar zijn en bereid zijn lief en leed te delen. Daar is nu in Europa (nog?) geen sprake van. Daarom kan de besluitvorming in Europese commissies plaatsvinden buiten ons gezichtsveld. Ambtenaren uit de lidstaten komen samen met Europese ambtenaren om het een na andere ingrijpende besluit vast te stellen en de zaak vervolgens zo ingewikkeld te maken dat een politieke ingreep daarna bijna onmogelijk wordt (met het argument van "dat hebben we al lang geleden zo besloten en u was er immers zelf bij!) Het Europese parlement is druk bezig zonder dat de burgers er ook maar iets van merken. Dat is geen levende democratie.
Nederlanders geven aan te hechten aan hun samenleving. Uit de enquetes van het Sociaal Cultureel Planbureau en 21minuten.nl blijkt hoezeer Nederlanders zich ongelukkig voelen over de verkilling van de samenleving, over de onthechting ook en het gebrek aan solidariteit. Deze grondwet is geen antwoord op deze gevoelens van onbehagen. Het tegendeel is eerder het geval. Door meer macht toe te bedelen aan Europese instanties, leveren Nederlandse bestuurders eigen macht in. Meer macht voor de democratie op Europees niveau betekent minder een groter gevoel van machteloosheid bij de burgers. Misschien wilt u dat wel. Italianen willen het omdat zich toch al machteloos voelen ten opzichte van hun politici.
De menselijke maat is belangrijk. In deze immense constructie voel ik me niet senang. En u? Net zoals ik weinig op met grote scholen en nog grotere bedrijven, heb ik weinig op met dit grote Europa. Ik zet me liever in voor een sterke democratie in een heuse samenleving, voor een sociaal krachtige samenleving waarin solidariteit werkelijk beleefd wordt, en voor een krachtige economie. (Dat een economie groot moet zijn, is economisch overigens onzinnig. De Zwitsers en de Noren doen het op eigen kracht uitstekend. Kleine politieke eenheden doen het overigens economisch, maar ook sociaal beter.)
Het is beter een politieke eenheid organisch te laten ontstaan. Deze Europese constructie is geforceerd. Ze werkt teveel met de oude ingredienten waarmee de negentiende eeuwse staten werden gebouwd: een regering, parlement, een hof, een munt en een grondwet natuurlijk. Voila, een staat.
Hou het bescheiden, stel ik voor. Sta open voor nieuwe ontwikkelingen, werk zoveel mogelijk samen met anderen. Nodig de Russen en de Oekrainiers en Georgiers uit wanneer het over het milieu moet gaan want zij hebben de echte milieu problemen. Betrek de Turken, de Marokkanen en de Ghanezen wanneer het over immigratie gaat. Wees dynamisch, opereer internationaal. En zorg ondertussen dat het eigen huis goed op orde is, met een levendige democratie en een sterke sociale basis. Daar ben ik voor. Bent u daar ook voor dan kunt u met een gerust hart tegen de Europese grondwet te stemmen.
