Europa wordt nu te groot
by Arjo Klamer
Het Friesch Dagblad, 19 December 2002, p. 5.
cat: Europe; columns
Een historische gebeurtenis was het. Misschien is het u opgevallen. Het bordes stond weer vol met heren en dames om te vieren dat Europa nog groter wordt. Maar liefst 10 landen komen erbij. De champagne flessen open, de vlag uit. Je zou ook kunnen zeggen dat 14 december Nederland weer wat van haar onafhankelijkheid en soevereiniteit heeft ingeleverd en onbetekender is geworden. Nederland wordt in Europa wat Tessel nu in Nederland is. Mooi toch? Of niet?
En was het spannend? Was heel Nederland opgewonden van de opkomende gebeurtenis? Vonden overal debatten plaats, roerden politieke partijen zich en ging het in de cafe's en op de werkvloer over niets anders? Niet dus. Het merendeel van de Nederlanders wist waarschijnlijk niet eens dat deze verkleining van Nederland stond te gebeuren, en vrijwel niemand kreeg de indruk dat ze er iets over te zeggen hadden. Want zo gaat dat met de Europese integratie. Ambtenaren koken de ene na de andere maatregel voor, de politieke leiders besluiten en de burgers krijgen vervolgens uitgebreide reclamecampagnes over zich heen - met hun eigen belastingcenten betaald natuurlijk-om er maar aan te geloven. Zo ging het met de invoering van de euro, zo gaat het met de wetten die in Brussel worden vastgesteld, en nu dan met de vergroting van Europa. Van een referendum over de uitbreiding kan geen sprake zijn. Het is een kwestie van slikken of stikken in je verontwaardiging. Hoe lang houden de politici dit vol?
En als het allemaal zo geweldig was. Luistert u naar de promoties van politici, dan was deze uitbreiding een historische noodzaak. West-Europa moest een schuld aan Oost-Europa afbetalen. Te lang waren de Polen, Hongeren, Letten, Tsjechen etc gebukt gegaan onder het Sovjet regiem. En als de uitbreiding geen morele plicht is, dan is ze goed voor de stabiliteit op dit continent en, als klapper op de vuurpijl, brengt het tal van economische voordelen. Goed, we moeten dan wat geld betalen aan deze landen, maar daar komen meer handels - en investeringsmogelijkheden bij. Het klinkt geweldig. Maar de munt heeft ook een andere zijde.
Een discussie die de Vereniging voor een Democratisch Europa organiseerde over de uitbreiding, bracht het slechte scenario naar buiten. Een belangrijke bedreiging voor het grote Europa zijn de verpaupering en de leegloop van het platteland die de Oost-Europese landen te wachten staan. Hun boeren zullen zich niet aan kunnen passen aan de hoogwaardige productie methoden in het westen en zullen net zoals de Spaanse boeren het platteland verlaten om hun heil te zoeken in de steden. Daar zal de werkloosheid hoog zijn omdat links en rechts de hopeloos verouderde fabrieken en mijnen moeten sluiten. Het sociaal vangnet is gebrekkig. Zet de verpaupering door, wat doet West-Europa dan? Ledig toekijken? Of gaan we alsnog meer betalen, zoals de West-Duitsers nu doen om hun oosterburen een flink handje te helpen? Zullen West-Europeanen daar wel bereid toe zijn? Of zullen de Oost-Europeanen genoeg krijgen van Europa en leiders kiezen die spelbrekers willen zijn in het omzichtige Europese samenspel? Dergelijke scenario's beloven eerder instabiliteit dan de stabiliteit die de politici ons nu voorhouden.
Misschien vindt u dit perspectief wat zwartgallig. Dat was het perspectief dat Fortuyn gaf op de multiculturele samenleving ook. Wat hij zei over de problemen van de integratie werd nog geen jaar geleden afgedaan als idioot en gevaarlijk. Nu
praat bijna niemand anders. Een dergelijk Fortuyn effect zou zich ook wel eens op Europees niveau kunnen gaan voordoen. Nu praat iedereen nog genoeglijk over de multiculturele samenleving die Europa voorstelt, over wat een goed de verscheidenheid in Europa is, en hoe een steeds inniger samenwerking tot meer voorspoed en stabiliteit leidt, en dat iemand die daaraan twijfelt, maar eens goed naar zichzelf moet kijken. Zoals Fortuyn voor racist uitgemaakt wordt, krijgt de euro-scepticus het xenofoob voor de kiezen. Je mag eigenlijk geen kritiek hebben.
Die heb ik wel, en ik ben geenszins een xenofoob. Ook ga ik niet mee met de kritiek van de VVD die vooral gericht is op wat deze uitbreiding ons allemaal gaat kosten. Het gaat me eerder om de democratische en sociale kwaliteiten van de samenleving. En die zie ik niet verbeteren in dit reusachtige Europa. Integendeel.
Het is een kwestie van grenzen. Het is in het algemeen goed dat de grenzen wijken voor het economisch verkeer. Maar de politiek kan niet zonder grenzen. Die maken duidelijk wie mag stemmen en wie niet, wie belasting moet betalen en daar rechten aan ontleent en wie niet. Een democratie kan alleen functioneren wanneer de grenzen kloppen. Dat geldt ook voor een zorgzame samenleving. Hoe graag een kleine samenleving als de onze dat ook zou willen, ze kan niet de zorg voor de gehele mensheid op zich nemen. Je ontkomt er niet aan een onderscheid te maken. Daar heb je grenzen voor.
De vraag is wat de optimale grenzen zijn. Ze kunnen te benauwd zijn, maar ook te ruim. Dictators willen de grenzen van hun gebied graag verder weg zien omdat dat hun gevoel van macht vergroot. Daarom trokken Hitler en Napoleon met hun legers de grenzen over om een groot Europa te vormen. Sommige politieke leiders in het huidige Europa lijken gelijksoortige ambities te koesteren. Hoe groter hun Europa, hoe groter hun macht. Je verdenkt met name de Fransen ervan dat ze met dit grote Europa achter zich de VS van hun troon willen stoten.
Maar macht heeft een prijs. De vergroting van Europa dreigt ten koste te gaan van democratische en sociale waarden. De Letten, Grieken, Slovenen, Polen en ook de Spanjaarden, Italianen, en zelfs de Fransen en Duitsers staan te ver van ons en elkaar af om een diep geworteld gevoel van gemeenschappelijkheid, lotsverbondenheid en solidariteit mogelijk te maken. Wat de euro-enthousiasten ook willen geloven, het wordt maar niets met de democratie op Europees niveau. De burgers gaan niet naar de stembus, en laten Europa net zo lief links liggen. Het Europarlement werkt geisoleerd. Dat is geen democratie. Dit Europa is gewoon te groot voor een volwaardige en vitale democratie. Er is zelfs nog geen sprake van Europees nieuws. We weten beter wat in de VS gaande is dan in de landen waar we geacht worden een gemeenschap mee te vormen.
Ook economisch werkt zo'n groot Europa slecht. De trend is eerder dat landen kleiner willen zijn om politiek homogener te zijn en bestuurlijk daadkrachtiger. Goede politiek en stevige sociale cohesie zijn cruciaal voor een economie.
Het zou beter zijn wanneer onze politieke leiders hun ambities wat in zouden tomen. Samenwerking is natuurlijk goed. Samen overleggen is dat ook. Maar bij de vorming van een supermogendheid is een democratische en zorgzame samenleving niet gebaat.
